( 1 ) قمى مىنويسد : آن‌گاه رسول الله صلّى اللّه عليه و آله برد يمانى خود را بر روى حمزه كشيد ، ولى اگر سر حمزه را مىپوشاندند ، پاهايش نمايان مىشد و اگر پاهايش را مىپوشاندند ، سرش نمايان مىشد ؛ لذا سر او را پوشاندند و بر پاهايش مقدارى علف ريختند تا پوشيده شود . سپس رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله دستور داد كه شهدا را در جايى جمع كنند و آن‌گاه براى هر كدام به همراه حمزه نماز خواند و بر حمزه هفتاد تكبير گفت و آنها را در دفن كردند . « 1 »

--> گفته است : وقتى رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله بر بالاى جنازهء حمزه رسيد ، اشك‌هايش جارى شد و فرمود : هفتاد نفر از قريش را مثله خواهم كرد ! كه خداوند نازل فرمود : « وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ » كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فرمود : بلكه صبر پيشه مىكنم و آن را در مناقب به صورت مختصر آورده است . ( ج 1 ، ص 193 ) . قمى در تفسير آيه مىنويسد : پس از آن كه مشركان در روز احد شهداى اسلام و از جمله حمزه را مثله كردند : مسلمانان گفتند : به خدا قسم كه اگر خدا ما را بر آنها مسلط كند ، رؤساى آنها را مثله مىكنيم ، كه خداوند نازل فرمود : « وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا . . . » ( ج 1 ، ص 392 ) و در مورد جنگ احد مىنويسد : رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله بر سر جنازهء حمزه آمد و وقتى كه آن صحنه را مشاهده كرد ، گريست و سپس فرمود : به خدا قسم كه در هيچ جايگاهى نايستاده بودم كه اين گونه مرا به خشم آورده باشد و اگر خداوند مرا بر قريش مسلّط كند ، هفتاد نفر از آنها را مثله خواهم كرد ! كه جبرئيل بر وى نازل شد و فرمود : « وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا . . . » ، و به دنبال آن رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله فرمود : بلكه صبر پيشه مىكنم . سپس قمى مىنويسد : اين آيه در سورهء نحل ( 126 ) آمده است ، در حالى كه مىبايست در سورهء آل عمران كه در آن اخبار احد آمده است ، ذكر شود . ( ج 1 ، ص 123 ) با حفظ اين مطلب بايد گفت كه آيه از سوره‌اى است كه هفتادمين سورهء مكّى مىباشد كه تعداد آنها بيش از هشتاد سوره مىباشد ، بنابراين از سوره‌هايى است كه بيش از ده سال قبل از هجرت نازل شده است . و در مورد علت نزول آيه ، شيخ طوسى رحمه اللّه قول اول را كه بيان كرديم ، نقل كرده است و قول دوم از ابراهيم و ابن سيرين و مجاهد ( از ابن عباس ) مىباشد كه گفته است : اين حكم در مورد هر ظالمى كه غصب يا شبيه آن انجام مىدهد ، جارى است و به عنوان قصاص شبيه همان كارى كه انجام داده است ، در مورد وى اجرا مىگردد . ( ج 6 ، ص 441 ) طبرسى هم در مجمع البيان آن را نقل كرده است كه نزول آيه در مورد مقتل حمزه بوده و آن را با سندى از ابن عباس و محمّد بن كعب قرظى نقل كرده است . واقدى مىگويد : رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله مثلهء شديدى را مشاهده كرد كه خشمگين شد و فرمود : اگر بر قريش پيروز شوم ، سى نفر از آنها را مثله خواهم كرد ! ؛ ولى اين آيه نازل شد . . . و رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله همه را عفو نمود و كسى را مثله نكرد . ( ج 1 ، ص 290 ) و شادى كه جبرئيل آيه را به عنوان تذكّر تلاوت كرده بود و نه به عنوان انزال اوّلى . ( 1 ) . ابن اسحاق در سيره ، ج 3 ، ص 102 با سندى از ابن عباس نقل مىكند كه رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله دستور داد كه بردى بر روى حمزه بشكند . سپس بر وى نماز خواند و در نماز هفت تكبير گفت . آن‌گاه شهداى ديگر را ( يكى يكى ) آوردند و كنار حمزه گذاشتند و آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله در هر مرتبه بر حمزه و يكى از آنها نماز مىخواند تا اين كه هفتاد و دو نماز بر حمزه خواند . ( ج 3 ، ص 102 ) و از زهرى از عذرى روايت مىكند كه گفت : رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله بالاى سر شهداى احد ايستاد و فرمود : من شهادت مىدهم كه هر زخمى را كه در راه خدا مىخورد - خداوند ، آن فرد را با همان جراحت در روز قيامت محشور مىكند ، در حالى كه رنگ جراحت به رنگ خون است و بوى مشك از آن برمىخيزد . سپس فرمود : آنها را در قبر قرار دهيد كه من در روز قيامت ، براى اينها شهادت مىدهم . و مىگويد كه حمزه اوّلين كسى بود كه نزد نبى اكرم صلّى اللّه عليه و آله آورده شد و آن حضرت صلّى اللّه عليه و آله بر وى نماز خواند . . . سپس